Το Σπίτι με τις Καρυάτιδες: Ένα νεοκλασικό «διαμάντι» στην καρδιά της Αθήνας

Στην καρδιά της παλιάς Αθήνας, στην οδό Αγίων Ασωμάτων 45 στον Ψυρρή, στέκει ένα από τα πιο ξεχωριστά και λιγότερο προβεβλημένα αρχιτεκτονικά κοσμήματα της πρωτεύουσας.

Το λεγόμενο Σπίτι με τις Καρυάτιδες δεν εντυπωσιάζει μόνο για τη νεοκλασική του φυσιογνωμία, αλλά και για την ιστορία που το συνοδεύει, μια ιστορία όπου η τέχνη, ο θρύλος και η αστική μνήμη μπλέκονται με τρόπο μοναδικό.

Το επιβλητικό κτίριο ανεγέρθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, σε μια εποχή κατά την οποία η Αθήνα διαμόρφωνε σταδιακά τη νέα της αρχιτεκτονική ταυτότητα. Αυτό που το κάνει να ξεχωρίζει αμέσως είναι οι δύο εντυπωσιακές Καρυάτιδες στον εξώστη της πρόσοψης, μορφές ασυνήθιστες, με τα χέρια σταυρωμένα και με διαφορετική απόδοση στο κάτω μέρος του σώματος, καθώς μια τετράγωνη βάση αντικαθιστά τα κάτω άκρα τους.

Πίσω από αυτό το ιδιαίτερο έργο βρίσκεται ο γλύπτης Ιωάννης Καρακατσάνης, ένας Αιγινίτης καλλιτέχνης που είχε μαθητεύσει δίπλα στον Λεωνίδα Δρόση. Ο ίδιος ήταν και ο ιδιοκτήτης της οικίας, όπου ζούσε με την οικογένειά του. Σύμφωνα με τις καταγραφές, τα πρόσωπα που ενέπνευσαν τις δύο Καρυάτιδες ήταν η σύζυγός του Ξανθή και η αδελφή της Ευδοξία, δίνοντας έτσι στο κτίσμα έναν βαθιά προσωπικό και ανθρώπινο χαρακτήρα.

Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Καρακατσάνη το 1906, η οικογένειά του προχώρησε στην πώληση του σπιτιού. Οι δεκαετίες που ακολούθησαν δεν στάθηκαν εύκολες για το οίκημα, ωστόσο το 1989 το Υπουργείο Πολιτισμού το χαρακτήρισε διατηρητέο, αποτρέποντας ουσιαστικά την κατάρρευσή του και ανοίγοντας τον δρόμο για τη διάσωσή του. Μια δεκαετία αργότερα, το κτίριο ανακαινίστηκε υπό την επίβλεψη του αρχιτεκτονικού γραφείου των Στέφανου Πάντου – Κίκκου, αποκτώντας ξανά τη λάμψη που του άρμοζε. Σήμερα στεγάζει τον Σύλλογο Ελλήνων Ολυμπιονικών.

Γύρω από το σπίτι, πάντως, αναπτύχθηκε με τα χρόνια και ένας επίμονος αστικός μύθος. Στο ισόγειο του κτιρίου λειτουργούσε άλλοτε το κουρείο του Παναγιώτη Κρητικάκου, ο οποίος, σύμφωνα με την παράδοση, έλεγε στους πελάτες του πως ο ιδιοκτήτης είχε χάσει τις δύο κόρες του με τραγικό τρόπο και τοποθέτησε τις Καρυάτιδες για να τιμήσει τη μνήμη τους. Η ιστορία αυτή, αν και δραματική και γοητευτική για τη λαϊκή φαντασία, δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα.

Όπως αποδείχθηκε αργότερα, η Ξανθή και η Ευδοξία, οι γυναίκες που αποτέλεσαν τα πρότυπα για τα γλυπτά, δεν πέθαναν νέες ούτε τραγικά. Αντιθέτως, έζησαν για πολλά χρόνια, δημιούργησαν οικογένειες και έφυγαν από τη ζωή το 1949 και το 1950 αντίστοιχα. Ο θρύλος, ωστόσο, φαίνεται πως εξυπηρετούσε την ατμόσφαιρα μυστηρίου της περιοχής και συντηρούσε τη φήμη του κτιρίου στον παλιό Ψυρρή.

Σήμερα, το Σπίτι με τις Καρυάτιδες εξακολουθεί να μαγνητίζει τα βλέμματα όσων περνούν από το σημείο, θυμίζοντας ότι η Αθήνα κρύβει ακόμη μικρούς θησαυρούς, όπου η αρχιτεκτονική, η γλυπτική και οι ιστορίες των ανθρώπων συνθέτουν ένα σπάνιο κομμάτι της αστικής της κληρονομιάς. Στη θέση όπου άλλοτε λειτουργούσε το κουρείο, στεγάζεται πλέον το Ινστιτούτο των Ελληνικών Μύλων, προσθέτοντας ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο στη διαδρομή αυτού του ξεχωριστού κτιρίου.